چهارشنبه 3 بهمن 1397  
English خانه تماس با ما نقشه سایت






1397/3/9 چهارشنبه مصرف قلیان از نگاه سلامت با مروری بر شواهد و مستندات در این زمینه

به گزارش سازمان های بین المللی مرتبط با بهداشت(WHO_CDC) قلیان تهدید دخانیات در قرن 21 است.

در بیان علت این موضوع اشاره به تهدید گروه های خاص(زنان و نوجوانان)، رواج باورهای نادرست و فقدان قبح کافی، ترویج و تجارت در فضای مجازی، شکل گیری کانون های بزه در شکل مصرف اجتماعی، تهدید ریز ذرات و دود  ناشی از مصرف در روند آلودگی هوا و نیز به تهدید انداختن امنیت جامعه و خانواده به عنوان دروازه بزه و اعتیاد، تنها بخشی از مشکلات این پدیده است زیرا مصرف دخانیات شایعترین عامل مرگ و بیماری   است که قابل پیشگیری می باشند. هرساله بیش از 7 میلیون مرگ در اثر مصرف دخانیات و همجواری در کنار فرد مصرف کننده دخانیات به وقوع می پیوندد که قسمتی از آن در اثر مصرف قلیان بوده و متاسفانه این ارقام در کشورهای در حال توسعه خاور میانه به ویژه کشور جمهوری اسلامی ایران از اهمیت بالاتری برخوردار می باشد. به طوریکه بر اساس مستندات سازمان بهداشت جهانی نزدیک 85% مرگ و بیماری های ناشی از دخانیات در کشورها ی در حال توسعه بوده و نیز مصرف دخانیات غیر سیگار (قلیان ) در کشور ما بیش از دو برابر مصرف دخانیات می باشد.

این موضوع وقتی اهمیت اقتصادی و اجتماعی خود را مشخص میکند که بدانیم که بار اقتصادی ناشی از بیماری و مرگ ناشی از مصرف 2 تا 3 برابر هزینه مصرف می باشد. به عبارت دیگر دولت ها، بیمه ها و مردم بار اقتصادی عوارض بهداشتی و اجتماعی، تجارت قلیان را متحمل می شوند. این در حالی است که استحاله فرهنگی ایجاد شده در فضای مجازی (گروه ها و سایت هایی که به ترویج قلیان مبادرت می ورزند)  و نیز اجتماعات با محوریت قلیان کشی، گاها قابل جبران نمی باشد. بنابراین ازیک  طرف تعداد معدودی که از سود بدون تخصص و کلان تجارت قلیان به آسانی نمی گذرند  و حتی برای احقاق حق نداشته خود واکنش نشان میدهند و در سوی دیگر بار مالی عوارض سلامت محور مصرف قلیان(که در خوش بینانه ترین برآوردها دو برابر هزینه مصرف است ) و نوجوان و زنانی که به واسطه این کالا دچار تغییر فرهنگی و تسهیل  به بزه و اعتیاد شده اند را شاهد هستیم.

شیوع مصرف قلیان

طبق نتایج مطالعات انجام شده درخصوص وضعیت استعمال دخانیات در بین جوانان 13 تا 15 ساله طی سالهای 1386-1382 ، شیوع مصرف قلیان در بین پسران از 16 به 32 و در دختران از 9/8 به 19 درصد افزایش پیدا نموده است. به عبارت دیگر مصرف کلی قلیان طی سالهای مذکور از 1/12 به 1/26 درصد رسیده است که افزایش مصرف سیگار را هم از 2 درصد به 3 درصد به همراه داشته است. براساس تحقیق مذکور تجربه اولین مصرف سیگار در سن 10 سالگی متأسفانه طی سالهای فوق الذکر از 6/17 به 1/36 درصد افزایش پیدا کرده که عمدتاً در گروه سنی پسران و از 1/15 به 7/40 درصد بوده است. در تحلیل این افزایش قابل توجه می توان به ارتباط افزایش مصرف قلیان با پایین رفتن سن شروع مصرف سیگار اشاره داشت که درصورت عدم برخورد به موقع و مناسب این روند همواره ادامه پیدا خواهد کرد و خطر پایین تر رفتن سن شروع مصرف سیگار و قلیان در نوجوانان تهدیدی جدی برای سلامت نسل آینده خواهد بود. علیرغم تمهیدات قانونی به کار گرفته شده، مطابق مطالعات انجام شده، در حال حاضر حدود نیمی از افراد غیر مصرف کننده مواد دخانی در اماکن عمومی در معرض تماس با دود دخانیات دیگران قرار دارند.

میزان شیوه مصرف روزانه قالیان درگروه سنی بالای 15 سال از سال 88 تا 95 نیز 50 درصد افزایش یافته است.

 

نیکوتین دروازه اعتیاد(gaiting theory) و رابطه مصرف قلیان و سوء مصرف ماریجوانا(گل)

 براساس مستندات کاملا علمی و بر پایه سلولی-مولکولی ، نیکوتین دروازه ورود به اعتیاد بوده و اغلب مصرف کننده های مواد مخدر و محرک سابقه ابتدایی مصرف سیگار و قلیان را در تاریخچه خود دارند.این موضوع به ویژه در باره ارتباط مصرف قلیان و افزایش مصرف ماری جوانا(که اخیرا در کشور ما تحت عنوان گل مصرف میشود) از اهمیت ملموس تری برخوردار بوده و به نظر می رسد .با توجه به مطالعات دیگر کشورها(در یک مطالعه در هلند نشان داد که نگرش و پس از آن خود کارآمدی و تایید اجتماعی قلیان قوی ترین رابطه را با قصد مصرف ماری جوانا داشته است) نیاز به برنامه ریزی برای یک مطالعه گسترده برای ارتباط اپیدمی نوظهور مصرف گل در ایران و شیوع عقبه مصرف قلیان در میان جوانان و نوجوانان وجود دارد.

نیکوتین یک انتقال دهنده عصبی با خصوصیت مخدر و محرک همزمان می باشد که قادر به تحریک و تهییج شش مسیر اصلی تخدیر و تحریک عصبی در سیستم عصبی مرکزی ، می باشد .علاوه بر این نیکوتین حالتی را در پایانه های عصبی مغز ایجاد میکند که لذت ، پایایی و اعتیاد به دیگر مواد تشدید میشود.به عبارت دیگر مصرف کننده های دخانیات از جمله قلیان ، بشدت آماده برای ورود به سوء مصرف دیگر مواد می یاشند(در یک مطالعه سطح نیکوتین خون افراد پس از یک وعده قلیان 250 درصد و سطح کوتینین  تا 120 درصد در عرض 45 دقیقه بالا رفت)

از طرف دیگر وابستگی به قلیان تنها منحصر به اعتیاد به نیکوتین نمی باشد.وابستگی منحصر به فرد اعتیاد به قلیان در فرد مصرف کننده به وسیله عواملی(set-seting) مانند تاثیر مواد آروماتیک تنباکوی معسل، روش اجتماعی مصرف، عدم قبح مصرف، باورهای نادرست ، تسهیل گری و نوآوری ابزار  و نیز برند و گروه سازی ، به شدت ماهیتی پیچیده به خود گرفته که رهایی از آن عملا سخت می باشد.

براساس پژوهش هایی میدانی: فضای بزه و دیالوگ ناپاک در اجتماعات مصرف قلیان از فضاهای دیگر دارای شرایط یکسان(سن-جنس-اجتماعی)  بیشتر می باشد.

دود ناشی از قلیان دارای حجم و فشار بالاتری برای آسیب رسانی به بدن ، به ویژه ریتین می باشدو همچنین طولانی بودن مصرف(حدود یک ساعت) و میزان نیکوتین وارده به بدن سبب شده تا اعتیاد پیچیده تری از نیکوتین را در مصرف کننده های قلیان شاهد باشیم و این موضوع وقتی اهمیت بالاتری دارد که بدانیم بیش از 90% مصرف کننده های قلیان به دلیل فاصله مصرف و عدم قبح این ابزار مصرف دخانیات  اعتیاد خود را به نیکوتین کتمان کرده ولی قادر به قطع مصرف نیستند.

وجود مواد روان گردان در تنباکوهای مورد استفاده در قلیان: استفاده از گراس و حشیش در تهیه قلیان

 برخی از سودجویان و عرضه کنندگان قلیان برای جذب مشتری و سود بیشتر، اقدام به افزودن مواد مخدر و روان گردان به توتون مصرفی و الکل در آب محتوی ابزار قلیان می نمایند. در تحقیقات و بازرسی های انجام شده توسط دانشگاه های علوم پزشکی و اداره اماکن نیروی انتظامی در زمستان 1394 مقادیر زیادی از انواع مواد روان گردان (گراس و حشیش ) که در این مراکز نگهداری، فرآوری و به همراه قلیان عرضه می شد، کشف، ضبط، توقیف و متخلفین بازداشت و به مراجع قضایی تحویل گردیدند. این در حالی است که برخی مخالفان برخورد با عرضه قلیان، این وسیله را مانعی برای رجوع جوانان به مواد مخدر می دانند.

تبعات ناگوار، حاد و چندگانه بهداشتی مصرف و مواجهه با دود قلیان: 


        
طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت هر وعده مصرف قلیان، دودی معادل مصرف 5 تا 10 پاکت سیگار (100 تا 200 نخ) وارد ریه فرد می شود.

      دود دست دوم:  میزان مواجهه با دود قلیان برای اطرافیان معادل 5 تا 10 سیگار برآورد شده است. تماس و مواجهه با دود دست دوم قلیان و نشستن در کنار جمع قلیان کش ها برای اطرافیان و "خصوصا کودکان" بسیار خطرناک و آسیب رسان است.

             دود دست سوم : رسوب بقایای دود قلیان روی فرش، دیوارهای محل مصرف قلیان (منزل و یا رستوران و ...) و لوازم شخصی موجب انتقال سموم سرطان زا به فرزندان و اطرافیان از طریق تماس پوستی که جذب بسیار بالایی دارد می شود. لازم به ذکر است بیش از 90 درصد افراد سیگاری و قلیانی مواجهه قبل از 18 سالگی داشته اند.

-       بررسی های سیستماتیک از نتایج تحقیقات انجام شده، ارتباط معنی داری بین مصرف قلیان و سرطان های ریه، دهان، مری، معده و مثانه، بیماری های انسدادی مزمن ریوی، قلبی عروقی، سکته مغزی ، ناباروری مردان، ریفلاکس دستگاه گوارش و اختلالات سلامت روان را  نشان می دهد.

-       ارتباط طغیان بیماری سل در منطقه مدیترانه شرقی سازمان جهانی با مصرف قلیان گزارش است

-       75% موارد سرطان لب و حفره دهانی ناشی از مصرف دخانیات است که دلیل اصلی آن در بر داشتن عوامل سرطان زا و تماس مستقیم مخاط دهان با آن می باشد .

-       افزایش 40 تا 80 درصد ابتلا به سرطان معده در افراد مصرف کننده مواد دخانی ، بسته به میزان مصرف، بدلیل رسوب مواد سرطان زا در مخاط دهان و بلع آن گزارش شده است. این نوع سرطان در افرادی که بصورت توام الکل و مواد دخانی مصرف می کنند شیوع بیشتری دارد.

-       90 درصد موارد سرطان ریه را افراد مصرف کننده دخانیات تشکیل می دهد.

-       نیکوتین قابل حل در آب نیست و سموم موجود در دود قلیان نیز محلول در آب نمی باشد فلذا آب موجود در ابزار قلیان تاثیری بر کاهش سمیت و سرطانزایی دود حاصله از مصرف قلیان ندارد

-       نیکوتین ماده ای بسیار اعتیاد آور است که موجب وابستگی افراد مصرف کننده قلیان به سایر محصولات دخانی و مواد اعتیاد آور می شود.

-       مقادیر قابل توجهی از فلزات سنگین، ترکیبات آروماتیک  و مواد سمی در دود حاصل از احتراق ذغال شناسایی شده است که علاوه بر مواد سمی و سرطان زای موجود در تنباکو، آسیب های مصرف قلیان را افزایش می دهد.

 

ترکیبات موجود در تنباکوی معسل یا میوه ای و اثرات ناگوار مصرف آن بر سلامتی:

-       دود دریافتی در هر وعده 60 دقیقه ای مصرف  قلیان 200 برابر بیشتر از مصرف یک نخ سیگار است و به همین ترتیب حجم نیکوتین و مواد سمی دریافتی به مراتب بیشتر می باشد.

-       7000 ماده شیمیایی که سرطان زایی حداقل 70 نوع آن به اثبات رسیده است در دود قلیان و مواد دخانی وجود دارد.

-       100 نوع هیدروکربن های چند حلقوی که بیشتر آن عامل ایجاد سرطان است در اثر سوخت ناقص ذغال و مواد ناخالص محتوی آن تولید می شود.

-       میزان منو اکسید کربن ناشی از احتراق ذغال قلیان 30 برابر بیشتر از اکسیژن است و این خاصیت مانع جذب آن در آب شده و به طور مستقیم به ریه فرد مصرف کننده وارد می شود.

-       تنباکوی معسل / معطر حاوی 70 تا 80 درصد مواد افزودنی و اسانس و ترکیبات شیمیایی می باشد که به دلیل ایجاد بو و طعم میوه های و گیاهان پرفایده بسیاری از جوانان و افراد را با ایجاد تصور ذهنی غلط نسبت به مفید بودن مصرف آن  گمراه می کند. در بررسی های انجام شده روی این نوع تنباکوها مقادیر بسیاری مواد سمی و سرطان زای قطعی به ویژه ترکیبات بنزن  و هیدروکربن های معطر چند حلقوی (PAH)، و فلزات سنگین شناسایی شده است. لازم به ذکر است مواجهه با بنزن طی سه تا 15 سال باعث بروز سرطان به خصوص سرطان خون می شود و بیشترین راه جذب آن از طریق تنفس می باشد.

نتایج تحقیق روی 20 نمونه تنباکوی معطر/معسل در بازار ایران- سال های  1394 و 1395:

انواع مواد آروماتیک چند حلقوی، به ویژه ترکیبات بنزن( اتیل بنزن، زایلن، بنزیل الکل، بنزآلدئید، اتیل فتالات، اتیل آنیلینو بنزوات، آنترانیلیک اسید، بنزو فنون) نفتالین، متیل استر، بقایای سموم آلی حشره کش و فلزات سنگین از جمله سرب و جیوه شناسایی شده است.

نکاتی از یافته های مطالعات انجام شده در مورد  مداخلات مبتنی بر شواهد

 برای کاهش استعمال قلیان و حفاظت از مردم در مقابل استنشاق دود تحمیلی قلیان":

1-     در طی دهه گذشته استعمال قلیان حقیقتاً به یک پدیده و رخداد جهانی(Global Phenomenon)  تبدیل شده است. در حال حاضر مصرف قلیان افراد زیادی را درگیر خود کرده است و یک روش قدیمی چند صد ساله  از مصرف دخانیات مجددا بازگشته است .قلیان یک گونه شدید (Virulent Strain) در اپیدمی دخانیات می باشد  و بررسی ها در این باره اندک بوده ، لزوم بررسی بیشتر از ضروریات است

2-    استعمال قلیان در میان جوانان و نوجوانان به ویژه دختران رو به افزایش است. مصرف قلیان، از سوی سازمان بهداشت جهانی به عنوان یک تهدید جهانی در میان جوانان معرفی شده است .

3-    کنترل و ممنوعیت خرید  و فروش و عرضه قلیان با تنباکوی معسل اولین اقدام پیشنهادی عملی برای کنترل مصرف می باشد.

4-    به گزارش سازمان بهداشت جهانی، استعمال قلیان در کشورهای آسیایی، آفریقا و شرق میانه  در میان جوانان و نوجوانان از  مصرف سیگار شایع تر بوده و به ویژه در میان دختران از اهمیت بالایی برخوردار است. تحقیقات نشان داده است که مصرف قلیان در بین دانشجویان کشورهای خاورمیانه رواج دارد و دانشجویان بیش از دیگر جوانان تمایل به استفاده از آن دارند و این مسأله به یک نگرانی تبدیل شده است .

5-    مهم ترین علت گرایش به قلیان،  در 30 درصد  موارد داشتن تجربه جدید به وسیله مصرف کنندگان، تفریح، بازی، وقت گذرانی و خوشگذرانی و در باقی موارد احساس نیاز یا به نوعی اعتیاد به دود قلیان و نیکوتین است. حدود یک سوم مصرف کنندگان قلیان در رده سنی کمتر از 25 سال قرار دارند .در سنین بالاتر، دو علت اول تا 10 درصد باعث گرایش به قلیان می شود و بیش از 90 درصد افراد به دلیل وابستگی و اعتیاد به سمت قلیان می روند.

 

6-            شایعترین علل شیوع مجدد قلیان شامل :

-تنباکوی معطر(معسل): تجربه ای بالا برای  تحریک هر پنج حس(بویایی، بینایی،شنوایی، چشایی و لامسه)

-نقطه تلاقی بین شیوه اجتماعی استعمال قلیان و فرهنگ قهوه خانه-تکامل و ارتقاء رسانه های فراگیر ارتباطی(Mass Communication Media)-باورها و نگرش های غلط-فقدان قوانین و سیاست های مخصوص قلیان- روش های تسهیل گر مصرف قلیان-پذیرش نسبی  به وسیله غیر سیگاری ها(دود ی که فیلتر آبی تحریک آن را میگیرد)-واکنش کمپین های بی تجربه بر ضد سیگار و ایمن بودن قلیان نسبت به سیگار-قلیان به نظر برای ترک آسان بوده و وابستگی سبکی دارد.-تاثیر رسانه به ویژه رسانه مجازی-افزایش فرد گرایی در جامعه مدرن (جامعه نیاز به و در جستجوی شکل های جدیدی از روش های اجتماعی شدن است) ایجاد خوشی و صمیمیت و نشاط (استعمال دخانیات در جمع، به اشتراک گذاری شیلنگ، صحبت کردن،زمان طولانی دور هم بودن)-یک سمبول قدرتمند(رویا ، هنر؛ عرفان، برند)

-       صنایع دخانی نقش قابل توجهی در ترویج مصرف قلیان دارند.

-       تولید تنباکوی معسل و طعم دار کلیدی ترین تاکتیک این صنایع در ایجاد جذابیت و جذب مشتری بوده است.

-       از قلیان بعنوان یک وسیله برای گذران اوقات فراغت استفاده می شود.

-       باور غلط در مورد کم ضرر بودن یا بی ضرر بودن قلیان بخاطر گذشتن مسیر دود از آب و تصفیه آن

-       نیکوتین قابل حل در آب نیست و سموم موجود در دود قلیان نیز محلول در آب نمی باشد.

 

نتیجه گیری:

باعنایت به موارد پیشگفت، روند رو به تزاید مصرف قلیان و مواد دخانی خصوصاً در بین جوانان و نوجوانان میهن اسلامی در سال های اخیر نگرانی عمده ای را در بخش سلامت جامع ایجاد نموده است. چنانچه هیچ گونه اقدامی در زمینه ممنوعیت و عرضه قلیان و مواد دخانی صورت نپذیرد پیش بینی می شود طی 10 سال آینده بیش از نیمی از جوانان کشور در سنین بهره وری به جرگه مصرف کنندگان مواد دخانی خصوصاً قلیان وارد خواهند شد که این موضوع تبعات اجتماعی و بهداشتی عدیده ای را برای کشور از طریق افزایش بار بیماری، کاهش بهره وری ، غیبت از کار، ایجاد سستی و رکود، آلودگی به سایر مواد دخانی و مخدر، افزایش بزهکاریهای اجتماعی و .... به ارمغان خواهد آورد.

 باتوجه به هزینه های درمان بیماریهای ناشی از دخانیات که طبق برآوردهای انجام شد، بین 2 تا 3 برابر هزینه های مصرف مواد دخانی اعلام شده است، بخش عظیمی از بودجه کشور نیز در این زمینه صرف خواهد شد. بنابراین با در نظر گرفتن همه شرایط اجتماعی، سیاسی، امنیتی می بایست نگاه ویژه ای به سلامتی جامعه بعنوان محور توسعه پایدار داشت و نگذاشت حقوق مردم، کارکنان و پرسنل زحمتکشی که در جریان پاکسازی کامل اماکن عمومی از مواد دخانی تلاش بی وقفه ای انجام داده اند و تاکنون این وضعیت را حفظ نموده اند زایل شود این در حالی است که مقوله جمع آوری قلیان از اماکن عمومی خواست اکثریت قریب به اتفاق عموم جامعه نیز می باشد و این موضوع هیچگونه مغایرتی با ادامه فعالیت قهوه خانه داران و سفره خانه های سنتی در صورت عدم عرضه و فروش قلیان و مواد دخانی ندارد.

 

 

کلمات کليدي
شبکه بهداشت و درمان تفرش, قلیان
بیشتر
نسخه قابل چاپ


در باره استان
در باره دانشگاه
تماس با ما
نقشه سایت 
راهنمای سرویسهای تحت وب
پست الکترونیک 
سامانه سیب 
طراحی و اجرا: اداره آمار و فن آوری اطلاعات دانشگاه
Copyright © 2010 Arak University of Medical Sciences - All rights reserved